Psikoterapiler Ve Psikoterapistler Hakkında Doğru Bilinen 10 Yanlış
Psikoterapiler ve psikoterapistler hakkında doğru bilinen 10 yanlışı kısaca derlediğim bu yazıda bulabilirsiniz...
Yazar ve tıbbi gözden geçirme: Doç. Dr. D. Hakan Delibaş | Yayın tarihi: | Son güncelleme:
DEHB belirtileri; dikkati sürdürmekte zorlanma, aşırı hareketlilik, içsel huzursuzluk ve davranışları durdurmakta güçlük gibi farklı şekillerde ortaya çıkabilir. Her kişide aynı belirtiler görülmez. Bazı kişilerde dikkat sorunları öne çıkarken bazılarında hiperaktivite ve dürtüsellik daha belirgin olabilir.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu, çocukluk döneminde başlayan nörogelişimsel bir durumdur. Bununla birlikte belirtiler yalnızca çocuklarla sınırlı değildir. Çocukluk döneminde fark edilmeyen güçlükler ergenlikte, üniversite yaşamında veya yetişkinlikte artan sorumluluklarla daha görünür hâle gelebilir. DEHB’nin dikkat eksikliğinin baskın olduğu, hiperaktivite-dürtüselliğin baskın olduğu ve her iki belirti grubunun birlikte görüldüğü farklı görünümleri bulunabilir. Belirti görünümü zaman içinde değişebilir.
Bir kişinin zaman zaman unutkan olması, sıkılması veya dikkatinin dağılması tek başına DEHB olduğu anlamına gelmez. Değerlendirmede belirtilerin ne kadar süredir devam ettiği, farklı ortamlarda görülüp görülmediği ve okul, iş, ilişki ya da günlük sorumlulukları ne ölçüde etkilediği önemlidir.
DEHB belirtileri; dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik olmak üzere üç temel alanda değerlendirilir. Belirtilerin şiddeti, görülme biçimi ve günlük yaşama etkisi kişiden kişiye değişebilir. Bazı kişilerde odaklanma ve organizasyon sorunları öne çıkarken bazı kişilerde hareketlilik, içsel huzursuzluk ve dürtüsel davranışlar daha belirgin olabilir.
DEHB’de dikkat eksikliği, kişinin hiçbir konuya odaklanamaması anlamına gelmez. Kişi ilgi duyduğu bir işle uzun süre ilgilenebilirken rutin, tekrarlayıcı veya zihinsel çaba gerektiren görevlerde dikkatini sürdürmekte zorlanabilir.
Sık görülebilen belirtiler şunlardır:
Dikkat sorunu yaşayan bir öğrenci konuyu bildiği halde soruyu eksik okuyabilir, ödevlerini unutabilir veya çalışmaya nereden başlayacağını belirlemekte zorlanabilir. Bir yetişkin ise toplantıda konuşulanları takip edemeyebilir, raporlarını zamanında tamamlayamayabilir ya da birden fazla sorumluluğu aynı anda düzenlemekte güçlük yaşayabilir. Buradaki temel sorun çoğu zaman bilgi veya yetenek eksikliği değil, dikkatin ve davranışın hedef doğrultusunda sürdürülememesidir.
Bazı kişiler önemli görevleri uzun süre erteleyip son teslim tarihi yaklaştığında yoğun biçimde çalışabilir. Bu davranış dışarıdan isteksizlik veya sorumsuzluk gibi değerlendirilebilse de görev başlatma, öncelik belirleme ve zamanı yönetme güçlükleriyle ilişkili olabilir.
DEHB nasıl anlaşılır sorusunun yanıtı yalnızca bu belirtilerin bulunmasına göre verilemez. Belirtilerin kişinin yaşına ve gelişim dönemine göre beklenenden daha belirgin olması, uzun süredir devam etmesi, birden fazla ortamda görülmesi ve okul, iş, ilişki veya günlük sorumlulukları belirgin biçimde etkilemesi gerekir.
Hiperaktivite belirtileri, çocuklarda çoğunlukla gözle görülebilen hareketlilik şeklinde ortaya çıkar. Çocuk oturması gereken durumlarda ayağa kalkabilir, sürekli koşabilir, eşyalarla oynayabilir veya sessiz etkinlikleri sürdürmekte zorlanabilir.
Görülebilecek belirtiler şunlardır:
Yetişkinlikte hiperaktivite her zaman koşma veya belirgin hareketlilik şeklinde görülmez. Bunun yerine kişi kendisini sürekli meşgul etme ihtiyacı duyabilir, uzun toplantılarda sıkışmış hissedebilir ya da dinlenirken bile zihninin durmadığını düşünebilir. Bu nedenle yetişkinlerde belirgin hareketlilikten çok içsel huzursuzluk öne çıkabilir.
Dürtüsellik belirtileri, kişinin bir davranışın olası sonuçlarını yeterince değerlendirmeden harekete geçmesiyle ilişkilidir. Dürtüsellik yalnızca sabırsızlık olarak görülmemeli; konuşma, harcama, karar verme, trafik ve ilişkiler gibi farklı alanlarda ortaya çıkabileceği unutulmamalıdır.
Sık görülebilecek örnekler şunlardır:
Duygusal tepkilerin yoğun olması veya kişinin çabuk öfkelenmesi tek başına DEHB için tanı ölçütü değildir. Ancak bazı kişiler dürtülerini durdurmakta zorlandıkları için duygusal tepkilerini düzenlerken de güçlük yaşayabilir.
Çocuklarda DEHB belirtileri evde, okulda ve sosyal ortamlarda farklı biçimlerde fark edilebilir. Çocuğun yalnızca belirli bir derste sıkılması veya evde hareketli olması tek başına yeterli değildir. Belirtilerin çocuğun gelişim düzeyine göre beklenenden daha belirgin olması ve yaşamın birden fazla alanını etkilemesi önemlidir.
Küçük çocukların hareketli, sabırsız veya kolay dikkati dağılan bir yapıya sahip olması gelişimsel olarak olağan olabilir. Fark yaratan nokta, davranışların sürekli olması, yaş grubuna göre belirgin düzeyde görülmesi ve öğrenme, iletişim ya da arkadaşlık ilişkilerini zorlaştırmasıdır.
Ergenlerde DEHB belirtileri, çocukluktaki belirgin hareketlilikten daha farklı görünebilir. Fiziksel hiperaktivite azalırken ders planlama, zamanı kullanma, sorumlulukları takip etme ve dürtüleri yönetme sorunları öne çıkabilir.
Ergenlerde şu durumlar görülebilir:
Ergenlik döneminde artan akademik ve sosyal sorumluluklar, daha önce aile veya öğretmen desteğiyle telafi edilen belirtileri görünür hale getirebilir. Bu dönemde yaşanan her motivasyon sorununun DEHB olmadığı da göz önünde bulundurulmalıdır.
Yetişkinlerde DEHB belirtileri, çocukluk dönemindeki belirtilerin iş, ilişki, ev düzeni ve maddi sorumluluklara yansıyan biçimleri olabilir. Yetişkin bir kişinin sürekli hareket etmesi gerekmeyebilir; ancak zamanı planlamakta, işleri başlatmakta veya görevleri tamamlamakta belirgin güçlük yaşayabilir.
Yetişkinlerde şu belirtiler görülebilir:
Yetişkinlerde dikkat eksikliği, çoğu zaman tembellik veya sorumsuzluk olarak yanlış yorumlanabilir. Oysa kişi görevlerini yerine getirmek için yoğun çaba harcadığı hâlde planlama, görev başlatma ve dikkati sürdürme alanlarında güçlük yaşayabilir.
“DEHB olan biri nasıl davranır?” sorusuna herkesi kapsayan tek bir davranış listesiyle yanıt verilemez. Bazı yetişkinler dağınık görünürken bazıları güçlüklerini telafi etmek için aşırı planlı, kontrolcü veya mükemmeliyetçi bir düzen kurabilir.
Kadınlarda DEHB belirtileri çoğu zaman belirgin hareketlilikten çok dalgınlık, unutkanlık, zihinsel dağınıklık, erteleme, zaman yönetiminde zorlanma ve günlük sorumluluklar karşısında kolayca bunalma şeklinde görülebilir. Bu belirtiler çevreyi doğrudan rahatsız etmediği için çocukluk ve ergenlik döneminde gözden kaçabilir. Bazı kadınlar yaşadıkları güçlükleri yoğun çalışma, ayrıntılı listeler hazırlama, mükemmeliyetçilik ve sürekli kontrol etme gibi yöntemlerle uzun süre gizleyebilir. Ancak eğitim, iş, ev ve sosyal yaşam sorumlulukları arttıkça bu telafi yöntemleri yetersiz kalabilir; kaygı, yorgunluk, özgüven kaybı veya depresif yakınmalar daha görünür hâle gelebilir. Bu durumda dikkat ve organizasyon sorunları geri planda kalabildiğinden DEHB’nin fark edilmesi gecikebilir .
Bununla birlikte DEHB’nin kadınlarda her zaman aynı biçimde görülmediği unutulmamalıdır. Belirtiler cinsiyetten bağımsız olarak kişilik özellikleri, yaşam koşulları, destek sistemi ve eşlik eden sorunlara göre değişebilir. Dikkat eksikliği belirtilerinin daha az görünür olması, kız çocuklarında DEHB’nin daha geç fark edilmesine katkıda bulunabilir.
DEHB belirtilerinin önemi yalnızca kaç belirtinin bulunduğuyla değil, bu belirtilerin kişinin yaşamında oluşturduğu işlev kaybı ile değerlendirilir.
Öğrenci konuyu anlamasına rağmen ödevleri teslim edemeyebilir, sınav sorularını eksik okuyabilir veya çalışma programına uymakta zorlanabilir. Performansın dönemden döneme değişmesi, kişinin gerçek akademik kapasitesinin anlaşılmasını güçleştirebilir.
İş hayatında görevleri önceliklendirememe, toplantıları unutma, uzun projeleri sürdürememe ve zaman baskısıyla çalışma görülebilir. Kişi yaratıcı veya hızlı düşünme gerektiren görevlerde başarılı olurken rutin işlerde zorlanabilir.
Konuşma sırasında dikkatin dağılması, özel günlerin unutulması veya düşünmeden söylenen sözler ilişkilerde yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Bu davranışlar her zaman ilgisizlikten kaynaklanmaz; ancak karşı taraf üzerinde olumsuz etki oluşturabilir.
Çamaşır, alışveriş, temizlik ve evrak işleri gibi birçok küçük görevin birlikte yürütülmesi zorlaşabilir. Kişi işe nereden başlayacağını belirleyemediği için görevleri erteleyebilir.
Zamanın ne kadar geçtiğini fark edememe, bir işin süresini yanlış hesaplama ve plansız harcama davranışları görülebilir. Zaman yönetimi güçlüğü, sürekli geç kalmaya ve yetişmeyen sorumlulukların birikmesine neden olabilir.
Hayır. Uykusuzluk, yoğun stres, kaygı, depresif dönemler, aşırı ekran kullanımı veya düzensiz yaşam koşulları da dikkat dağınıklığına yol açabilir.
Tek başına bir belirti, çevrim içi test sonucu veya kişinin kendisini belirti listeleriyle özdeşleştirmesi, DEHB tanısı için yeterli değildir. Tanı sürecinde belirtilerin geçmişi, şiddeti, farklı ortamlardaki görünümü ve günlük yaşama etkisi birlikte değerlendirilir.
ADHD belirtileri bazı ruhsal veya fiziksel durumlarda görülen yakınmalarla benzerlik gösterebilir.
Bu nedenle dikkat dağınıklığı ve huzursuzluğun hangi koşullarda ortaya çıktığı dikkatle değerlendirilmelidir.
Benzer belirtilere yol açabilecek durumlar arasında şunlar bulunabilir:
Örneğin anksiyetede kişi kaygı veren düşünceler nedeniyle odaklanamayabilir. Uyku bozukluğunda ise yorgunluk, unutkanlık ve zihinsel yavaşlama görülebilir. Belirtilerin birbirine benzemesi, ayırıcı değerlendirmenin önemini artırır.
Belirtiler uzun süredir devam ediyorsa, çocukluk döneminden beri benzer güçlükler bulunuyorsa ve okul, iş, ilişki veya günlük sorumluluklar etkileniyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurulabilir.
Özellikle şu durumlar değerlendirme ihtiyacını gösterebilir:
Değerlendirme; kişinin gelişim öyküsünü, mevcut belirtilerini, eğitim ve çalışma yaşamını, ilişkilerini ve günlük işlevselliğini kapsar. Gerekli durumlarda aile üyelerinden veya kişinin geçmişini bilen kişilerden bilgi alınabilir ve standart ölçeklerden yararlanılabilir. Ölçekler değerlendirmeyi destekleyebilir ancak uzman görüşünün yerine geçmez.
DEHB’nin herkes için geçerli tek bir belirgin özelliği yoktur. Bazı kişilerde dikkati sürdürme güçlüğü, bazılarında hareketlilik veya dürtüsellik daha baskın olabilir.
Belirtilerin yoğunluğu uyku, stres, ortamın yapısı ve görevin ilgi çekiciliğine göre değişebilir. Ancak değerlendirme gerektiren durumlarda benzer güçlükler uzun süredir devam eder ve günlük yaşamın farklı alanlarında tekrar eder.
DEHB nörogelişimsel bir durum olduğu için belirtilerin izleri çocukluk döneminde bulunur. Bununla birlikte belirtiler bazen artan akademik, mesleki veya sosyal sorumluluklar nedeniyle daha geç fark edilebilir.
Evet. Çocuklukta belirgin olan koşma ve yerinde duramama davranışları yetişkinlikte içsel huzursuzluk, sabırsızlık veya sürekli meşgul olma ihtiyacına dönüşebilir.
Evet. DEHB zeka düzeyini belirleyen bir durum değildir. Yüksek akademik kapasite, güçlü ilgi alanları veya geliştirilen telafi yöntemleri bazı belirtilerin uzun süre fark edilmemesine neden olabilir.
Stres, uykusuzluk ve yoğun sorumluluk dönemleri kişinin mevcut dikkat ve organizasyon güçlüklerini daha görünür hale getirebilir. Ancak yalnızca stresli bir dönemde başlayan belirtiler farklı nedenlerle de ilişkili olabilir.
Bilimsel olarak geliştirilmiş ölçekler tarama ve değerlendirme sürecine yardımcı olabilir. Ancak hiçbir çevrim içi test tek başına DEHB tanısı koyamaz veya kişinin yaşadığı sorunların başka bir durumdan kaynaklanıp kaynaklanmadığını belirleyemez.
Psikoterapiler ve psikoterapistler hakkında doğru bilinen 10 yanlışı kısaca derlediğim bu yazıda bulabilirsiniz...
Günlük hayatta unutkanlık pek çok kişinin dönem dönem yaşadığı bir durumdur; ancak bazı hallerde unutma, basit dalgınlığın ötesine geçerek b...
Üzüntü ve Depresyon Nasıl Ayırt Edilir? Zaman zaman her insan bazı nedenlerden dolayı üzüntü hissetmektedir. Bu üzüntü bazen depresyon ...