Yaygın Anksiyete Bozukluğunun Tedavisinde ACT Terapisi
Yaygın anksiyete bozukluğu (YAB), bireyin sürekli bir endişe ve gerginlik hali içinde olmasıyla karakterize bir psikiyatrik durumdur. Bu boz...
Yazar ve tıbbi gözden geçirme: Doç. Dr. D. Hakan Delibaş | Yayın tarihi: | Son güncelleme:
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), düşünce, duygu ve davranışlar arasındaki ilişkiyi temel alan, bilimsel araştırmalarla desteklenen yapılandırılmış bir psikoterapi yöntemidir. Kişinin yaşadığı ruhsal güçlüklerle ilişkili düşünce ve davranış kalıplarını fark etmesine, bunları değerlendirmesine ve daha işlevsel baş etme becerileri geliştirmesine yardımcı olmayı amaçlar.
BDT, farklı ruhsal rahatsızlıkların tedavisinde kullanılan kanıta dayalı psikoterapi yaklaşımlarından biridir. BDT uygulamaları genellikle yapılandırılmış, hedef odaklı ve danışanın aktif katılımını gerektiren bir süreç içerisinde yürütülür. Terapiye başvuran kişinin güncel sorunları ve yaşamında zorlandığı alanlar görüşmelerin merkezinde yer alır.
Terapi sürecinde kişinin sorun çözme becerilerinin geliştirilmesi, işlevsel olmayan düşüncelerinin fark edilmesi ve günlük yaşamını zorlaştıran davranış kalıplarının değiştirilmesi hedeflenir. Öğrenilen becerilerin yalnızca terapi seanslarında değil, günlük yaşamın farklı alanlarında da kullanılması önemlidir.
Bu beceriler kapsamında kişinin kendisi, çevresi ve geleceğiyle ilgili katı düşüncelerini değerlendirmesi, bu düşüncelerin ne kadar gerçekçi ve işlevsel olduğunu sorgulaması desteklenir. Böylece düşünce, duygu ve davranışlar arasındaki ilişkinin anlaşılması ve daha işlevsel davranışların geliştirilmesi amaçlanır.
Bilişsel Davranışçı Terapinin amaçları arasında kişinin işlevsel olmayan düşünce kalıplarını belirlemesi, bu düşünceleri yeniden değerlendirmesi ve psikolojik sorunlarla başa çıkma becerilerini geliştirmesi bulunmaktadır.
BDT yaklaşımına göre insanların duygusal ve davranışsal tepkileri yalnızca yaşadıkları olaylardan değil, bu olayları nasıl yorumladıklarından da etkilenir.
Örneğin yağmurlu ve kapalı bir havayı düşünelim. Bir kişi gökyüzüne baktığında yağmurun su kaynakları ve tarım açısından yararlı olduğunu düşünebilir. Bu düşünce kişinin kendisini umutlu veya mutlu hissetmesine neden olabilir.
Başka bir kişi ise aynı havayı gördüğünde dışarı çıkamayacağını, planlarının bozulacağını veya yağmurdan hoşlanmadığını düşünebilir. Bu durumda karamsarlık, isteksizlik veya huzursuzluk yaşayabilir.
Her iki kişi de aynı hava koşullarını deneyimlemesine rağmen olayı yorumlama biçimleri ve duygusal tepkileri farklıdır. Bu örnek, düşüncelerin duygu ve davranışlar üzerindeki etkisini göstermektedir.
BDT, kişinin uzun vadede yarar sağlamayan düşüncelerini fark etmesine ve bunların ne kadar gerçekçi ve işlevsel olduğunu değerlendirmesine yardımcı olur. Ardından bu düşüncelerle kurduğu ilişkiyi değiştirmesi ve daha uygun davranış seçenekleri geliştirmesi üzerinde çalışılır.
Amaç her durumda olumlu düşünmek değil, olayları daha gerçekçi ve dengeli biçimde değerlendirebilmektir.
Bilişsel Davranışçı Terapi, birçok ruhsal rahatsızlık için etkililiği bilimsel araştırmalarla desteklenen psikoterapi yöntemleri arasında yer almaktadır. Özellikle depresyon, çeşitli anksiyete bozuklukları ve bazı davranışsal sorunların tedavisinde kullanılabilir. Bununla birlikte tedavinin etkisi kişinin yaşadığı soruna, belirtilerin şiddetine ve bireysel özelliklerine göre değişebilir.
Örneğin depresyon tedavisi kapsamında BDT, kişinin olumsuz düşünce kalıplarını tanımasına, günlük etkinliklere katılımını artırmasına ve işlevsel baş etme becerileri geliştirmesine yardımcı olabilir.
Terapi başlangıcında danışan ve terapist birlikte tedavi hedeflerini belirler. Süreç içerisinde bazı güçlükler veya aksamalar yaşanabilir. Böyle durumlarda terapist, danışanın karşılaştığı engelleri fark etmesine ve yeni beceriler geliştirmesine yardımcı olur.
BDT seanslarında çeşitli formlar, değerlendirme ölçekleri ve düşünce kayıtları kullanılabilir. Bu araçlar kişinin yaşadığı belirtilerin, düşüncelerinin ve davranışlarının takip edilmesine yardımcı olabilir. Böylece terapi sürecindeki değişim daha sistematik biçimde değerlendirilebilir.
Seanslar ilerledikçe önceki görüşmelerde ele alınan konular gözden geçirilir, mevcut sorunlar üzerinde çalışılır ve gerektiğinde bir sonraki görüşmeye kadar uygulanabilecek çalışmalar planlanır. Seanslar arasında öğrenilen becerilerin uygulanması, terapinin önemli bir parçasıdır.
Bilişsel Davranışçı Terapi süresi, kişinin başvuru nedenine, belirtilerinin şiddetine, terapi hedeflerine ve süreçteki ilerlemesine göre değişebilir.
İlk görüşmelerde danışanın yaşadığı sorunlar değerlendirilir, terapötik ilişki kurulur ve uygulanacak yaklaşım hakkında bilgilendirme yapılır. Sonraki seanslarda belirlenen hedefler doğrultusunda çalışılır.
Terapist ile yapılan değerlendirme sonucunda yaklaşık terapi süresi ve görüşme sıklığı planlanabilir. BDT bazı durumlarda 10–15 seans veya daha uzun sürebilir. Ancak her danışan için geçerli sabit bir seans sayısı bulunmamaktadır.
Görüşmeler başlangıçta genellikle haftalık olarak düzenlenebilir. Süreç ilerledikçe seans aralıkları açılabilir veya ihtiyaç halinde yeniden sıklaştırılabilir. Terapinin temel amacı, belirlenen hedefler doğrultusunda kişinin günlük yaşamında kullanabileceği becerileri geliştirmesidir.
Bilişsel Davranışçı Terapi teknikleri, kişinin düşüncelerini, duygusal tepkilerini ve davranışlarını daha iyi anlamasına yardımcı olacak şekilde seçilir. BDT kapsamında düşünce kayıtları, bilişsel yeniden yapılandırma, davranışsal etkinlik planlama, problem çözme ve gerektiğinde maruz bırakma gibi yöntemlerden yararlanılabilir.
BDT ile psikiyatrik ilaç tedavisinin birlikte uygulanması mümkündür. Bazı ruhsal rahatsızlıklarda ilaç tedavisi ve psikoterapi birlikte planlanabilir. İlaç tedavisine ilişkin kararlar, psikiyatri uzmanı tarafından klinik değerlendirmeye göre verilmelidir.
BDT'den yararlanabilmek için seanslara düzenli katılmak, görüşmeler arasında öğrenilen becerileri uygulamak ve terapistle birlikte belirlenen çalışmaları sürdürmek önemlidir. Bu çalışmalar sırasında yaşanan güçlüklerin kayıt altına alınması ve sonraki görüşmede değerlendirilmesi de terapi sürecini destekleyebilir.
Bilişsel terapiyi açıklamak için kullanılan örneklerden biri gözlük benzetmesidir. Gözlükleriniz dünyayı nasıl gördüğünüzü etkiler. Camlar tozluysa temizlemek, numarası uygun değilse değiştirmek gerekebilir. Benzer şekilde, kişinin olayları yorumlama biçimi de yaşadığı duyguları ve verdiği tepkileri etkileyebilir.
Gözlük benzetmesinde önemli olan nokta, kişinin yalnızca dış dünyayı değiştirmeye çalışması değil, dünyaya hangi bakış açısıyla yaklaştığını da değerlendirmesidir.
Terapi sürecinde kişinin her olayı aynı düşünce kalıplarıyla yorumlayıp yorumlamadığı, bu düşüncelerin ne kadar işlevsel olduğu ve farklı değerlendirme biçimlerinin mümkün olup olmadığı üzerinde durulabilir.
İnsanlar yaşamları boyunca deneyimlerinden hareketle belirli düşünce kalıpları, kurallar ve varsayımlar geliştirir. Bu kurallar günlük yaşamda karar vermeyi kolaylaştırabilir. Ancak bazı düşünce kalıpları çok katı hale geldiğinde kişinin olaylara farklı açılardan bakmasını zorlaştırabilir.
BDT, kişinin katı ve işlevsel olmayan düşünce kalıplarını fark etmesine, bunları sorgulamasına ve daha esnek değerlendirme becerileri geliştirmesine yardımcı olmayı amaçlar.
Bu süreçte düşünceler yalnızca doğru veya yanlış olarak sınıflandırılmaz. Kişinin düşüncelerinin gerçekçi olup olmadığı, hangi kanıtlara dayandığı ve günlük yaşamında ne tür sonuçlar oluşturduğu birlikte değerlendirilir.
Bilişsel Davranışçı Terapinin amacı, kişinin karşılaştığı bütün dışsal sorunları ortadan kaldırmak değil, bu sorunlara verdiği bilişsel, duygusal ve davranışsal tepkileri daha işlevsel hale getirmesine yardımcı olmaktır. Böylece kişi stresli veya zorlayıcı durumlarda daha esnek düşünme ve başa çıkma becerileri geliştirebilir.
Yaygın anksiyete bozukluğu (YAB), bireyin sürekli bir endişe ve gerginlik hali içinde olmasıyla karakterize bir psikiyatrik durumdur. Bu boz...
EMDR, Francine Shapiro tarafından geliştirilmiştir. EMDR çok iyi bilenen ve geçerliği tartışmasız kabul edilen yaklaşımlar olan psikodinamik...
EMDR seansı sırasında danışan uyanıktır, terapistle iletişim halindedir ve süreci istediği anda durdurabilir. EMDR hipnoz değildir ve kişini...