Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) Nedir?
BDT aslında Aaron T. Beck'in 1960'ların başında geliştirdiği "bilişsel terapi"nin günümüzde eş anlamlı olarak kullanılan adıdır. BDT, yapıla...
Yazar ve tıbbi gözden geçirme: Doç. Dr. D. Hakan Delibaş | Yayın tarihi: | Son güncelleme:
EMDR seansı sırasında danışan uyanıktır, terapistle iletişim halindedir ve süreci istediği anda durdurabilir. EMDR hipnoz değildir ve kişinin kontrolünü kaybettiği bir uygulama şeklinde ilerlemez. Travmatik yaşantının bütün ayrıntılarını baştan sona anlatmak da her zaman gerekli değildir.
İlk görüşmede genellikle doğrudan en zor anıya geçilmez. Önce danışanın yaşadığı sorunlar, mevcut baş etme becerileri ve terapiye hazır olup olmadığı değerlendirilir. Ardından gerekli hazırlık yapılarak çalışılacak anılar belirlenir.
Bu nedenle EMDR seansı nasıl geçer sorusunun yanıtı yalnızca göz hareketlerinden ibaret değildir. EMDR, ilk değerlendirmeden hazırlığa, işleme aşamasından seansın kapanışına kadar belirli basamaklardan oluşan yapılandırılmış bir psikoterapi sürecidir.
EMDR, zorlayıcı veya travmatik yaşantılarla bağlantılı anılar, düşünceler, duygular ve beden tepkileri üzerinde çalışılan yapılandırılmış bir psikoterapi yaklaşımıdır.
Uygulama sırasında göz hareketleri, sağ-sol dokunuşlar veya iki taraftan sırayla verilen sesler gibi çift yönlü uyarımlar kullanılabilir. Ancak EMDR’yi yalnızca gözleri sağa sola hareket ettirmek şeklinde düşünmek doğru değildir.
İlk görüşmenin amacı çoğu zaman travmatik anıyı mümkün olduğunca ayrıntılı anlatmak değil, danışanın ne yaşadığını ve terapiye ne şekilde ihtiyaç duyduğunu anlamaktır.
Terapist ilk görüşmede başvuru nedenini, mevcut belirtileri, kişinin günlük yaşamını nasıl sürdürdüğünü ve zorlandığında hangi yöntemlerle kendisini toparlayabildiğini değerlendirir.
Geçmişte yaşanan zorlayıcı olaylar konuşulabilir ancak her ayrıntının anlatılması gerekmez. Terapist için önemli olan, hangi anıların bugün yaşanan belirtilerle bağlantılı olabileceğini anlamaktır.
İlk görüşmede şu konular üzerinde durulabilir:
Bazı danışanlarda ilk görüşmeden sonra kısa sürede işleme aşamasına geçilebilir. Bazılarında ise hazırlık ve duygusal düzenleme üzerinde birkaç seans çalışılması gerekebilir.
Bu farklılık terapinin kötü ilerlediğini göstermez. Amaç, kişinin kaldıramayacağı kadar yoğun bir çalışmaya aceleyle girmek yerine süreci yönetilebilir hale getirmektir.
EMDR aşamaları sekiz temel basamak üzerinden ilerler. Bu aşamalar her seansta baştan sona tamamlanmak zorunda değildir. Bir anıyla çalışma birden fazla görüşmeye yayılabilir.
| Aşama | Ne Olur? | Danışan Ne Yapar? |
|---|---|---|
| 1. Öykü Alma ve Planlama | Güncel sorunlar ve çalışılabilecek anılar değerlendirilir. | Yaşadıklarını kendi sınırları içinde paylaşır. |
| 2. Hazırlık | Süreç anlatılır, durdurma işareti ve sakinleşme yöntemleri belirlenir. | Kendini düzenlemeye yardımcı yöntemleri öğrenir. |
| 3. Değerlendirme | Anıyla ilişkili görüntü, düşünce, duygu ve beden hissi belirlenir. | Rahatsızlık ve olumlu inanç düzeyini değerlendirir. |
| 4. Duyarsızlaştırma | Çift yönlü uyarım eşliğinde anı üzerinde çalışılır. | Aklına gelenleri fark eder ve kısa şekilde paylaşır. |
| 5. Yerleştirme | Olumlu inancın güçlenmesi üzerinde çalışılır. | Yeni inancın ne kadar gerçek hissettirdiğini değerlendirir. |
| 6. Beden Taraması | Bedende kalan rahatsızlıklar gözden geçirilir. | Vücudundaki duyumları fark eder. |
| 7. Kapanış | Seans güvenli biçimde tamamlanır. | Seans sonunda kendisini yeniden dengeler. |
| 8. Yeniden Değerlendirme | Önceki çalışmanın etkisi sonraki görüşmede kontrol edilir. | Değişiklikleri ve yeni fark ettiklerini paylaşır. |
İlk aşamada terapist, danışanın yaşadığı güçlükleri anlamaya ve terapi için bir yol haritası oluşturmaya çalışır.
Burada her travmanın ayrıntılı biçimde anlatılması gerekmez. Bazen olayın genel olarak ne olduğu, bugün hangi belirtileri tetiklediği ve kişinin kendisiyle ilgili hangi düşünceleri taşıdığı terapi planı için yeterli olabilir.
Örneğin yıllar önce yaşanmış bir olay bugün belirli bir ortama girmeyi, araç kullanmayı veya yakın ilişkileri etkiliyor olabilir. Terapist yalnızca geçmiş olaya değil, bugün devam eden bağlantılara da bakar.
EMDR’de danışanın kontrol duygusunun korunması önemlidir.
Seans başlamadan önce terapist ile bir durdurma işareti belirlenebilir. Danışan elini kaldırarak veya önceden kararlaştırılan başka bir işaretle çalışmayı istediği anda durdurabilir.
Danışanın seans sırasında neler yaşayabileceği açıklanır. Gerektiğinde nefes, imgeleme veya sakinleştirici bir zihinsel alan oluşturma gibi duygusal düzenleme becerileri üzerinde çalışılabilir.
Güvenli yer çalışması da bu hazırlığın bir parçası olabilir. Buradaki amaç danışanın kendisini zorlayan bir duygu ortaya çıktığında yeniden dengeye gelebileceği zihinsel bir kaynak geliştirmektir.
EMDR hipnoz değildir. Danışan seans boyunca nerede olduğunu bilir, terapisti duyar, konuşabilir ve çalışmayı durdurabilir.
İşlenecek anı belirlendikten sonra terapist bu anıyla ilişkili bazı temel unsurları değerlendirir.
Danışandan olayın tamamını tekrar tekrar anlatması istenmez. Bunun yerine anıyı en iyi temsil eden görüntünün ne olduğu sorulabilir.
Ardından kişinin kendisiyle ilgili olumsuz inancı belirlenir. Örneğin "Kendimi koruyamam", "Güçsüzüm" veya "Kontrol bende değil" gibi düşünceler gündeme gelebilir.
Bunun yerine güçlendirilmek istenen daha işlevsel bir düşünce de belirlenir.
Duygular ve bedensel duyumlar da değerlendirilir. Anıyı düşündüğünüzde göğüste sıkışma, karında düğümlenme veya omuzlarda gerginlik hissedilebilir.
Bu noktada SUD ve VOC gibi puanlamalar kullanılabilir.
SUD, anının o anda ne kadar rahatsız edici hissettirdiğini değerlendirmek için kullanılan öznel bir ölçektir. VOC ise olumlu düşüncenin kişiye ne kadar gerçek geldiğini değerlendirmeye yardımcı olur.
Bunlar sınav değildir. Doğru veya yanlış cevap yoktur.
Bu aşama EMDR’nin en çok bilinen bölümüdür.
Terapist danışanın bir anıya, duyguya veya beden hissine kısa süre odaklanmasını ister. Aynı sırada çift yönlü uyarım uygulanır.
Bu uyarım:
şeklinde olabilir.
Her çalışmada mutlaka göz hareketi kullanılmak zorunda değildir.
Kısa bir uyarım setinin ardından terapist genellikle danışana "Şimdi ne fark ettiniz?" gibi kısa bir soru yöneltir.
Danışanın doğru bir cevap bulması gerekmez. Aklına bir görüntü, başka bir anı, düşünce, duygu veya beden hissi gelebilir. Bazen hiçbir şey gelmemiş gibi de hissedilebilir.
Süreç adım adım devam eder.
Danışan bu sırada bilincini kaybetmez, terapistin kontrolüne girmez ve istediği anda mola verebilir.
Rahatsız edici anıyla ilişkili yoğunluk azaldıkça, danışanın kendisi hakkında daha işlevsel bir düşünceyi güçlendirmesi üzerinde çalışılabilir. Buna yerleştirme aşaması denir.
Ardından beden taraması yapılabilir. Danışandan anıyı düşündüğünde bedeninde hâlâ gerginlik veya rahatsızlık olup olmadığını fark etmesi istenir.
Her çalışma aynı seansta tamamen bitmeyebilir. Böyle bir durumda kapanış aşamasında danışanın seansı mümkün olduğunca dengeli bir şekilde tamamlaması hedeflenir.
Bir sonraki görüşmede ise önceki çalışmanın etkisi yeniden değerlendirilir. Anıya yönelik rahatsızlığın devam edip etmediği, azalıp azalmadığı veya yeni bağlantıların ortaya çıkıp çıkmadığı gözden geçirilir.
Bir EMDR işleme seansını gözünüzde canlandırmak için süreç kabaca şöyle ilerleyebilir:
Travmatik olayın bütün ayrıntılarını uzun uzun anlatmak her EMDR çalışmasında zorunlu değildir.
EMDR’nin bazı danışanlar için tercih edilmesinin nedenlerinden biri de budur. Kişi, kendisini zorlayan bir olayın her detayını tekrar tekrar sözel olarak anlatmadan da o anıyla çalışabilir.
Terapistin yine de güvenlik ve terapi planı açısından yeterli bilgiye ihtiyacı vardır. Örneğin olayın ne tür bir yaşantı olduğu, ne zaman gerçekleştiği ve bugün hangi belirtileri tetiklediği bilinmek istenebilir.
Ancak danışanın kendisini istemediği ayrıntıları açıklamaya zorlanmış hissetmesi gerekmez.
Bazen belirli bir görüntü, o görüntüyle bağlantılı bir düşünce ve bedensel duyum üzerinden çalışma yürütülebilir.
Önemli olan terapist ile danışan arasında güvenli bir çalışma sınırı oluşturmaktır.
EMDR seansı ne kadar sürer sorusunun tek bir yanıtı yoktur. Görüşmenin yapısına ve terapistin çalışma biçimine göre seans süreleri değişebilir. Bazı EMDR görüşmeleri standart terapi seanslarından daha uzun planlanabilir.
Ancak seansın uzun olması her zaman daha etkili olduğu anlamına gelmez.
Benzer şekilde EMDR kaç seans sürer sorusuna da sabit bir sayı vermek mümkün değildir.
Seans sayısını etkileyen başlıca faktörler şunlardır:
Tek bir trafik kazasıyla ilişkili travmatik belirtiler ile çocukluktan başlayıp yıllarca devam eden karmaşık deneyimlerin aynı sayıda seansta tamamlanması beklenmez.
Bazı danışanlar birkaç seansta belirgin değişiklik hissederken bazı kişiler için terapi daha uzun sürebilir. EMDR süreci kişinin ihtiyaçlarına ve klinik değerlendirmeye göre planlanır.
EMDR seansı sonrasında herkes aynı deneyimi yaşamaz.
Bazı danışanlar seans sonunda daha hafif veya sakin hissedebilir. Bazıları ise terapi sırasında ele alınan konu nedeniyle bir süre daha duygusal olabilir.
Seans sonrasında görülebilecek deneyimler arasında şunlar bulunabilir:
EMDR yan etkileri şeklinde araştırılan bu deneyimlerin bir kısmı geçici olabilir. Ancak herkes bunları yaşamaz ve belirtilerin şiddeti kişiden kişiye değişebilir.
Seanslar arasında kişinin aklına gelen yeni anılar, rüyalar veya duygular varsa kısa notlar almak sonraki görüşmede faydalı olabilir.
Yoğun ve yönetilmesi zor bir sıkıntı ortaya çıkarsa terapistle iletişim kurulması önemlidir.
Online EMDR uygulamasında terapist ve danışan görüntülü görüşme aracılığıyla iletişimde kalır.
Çift yönlü uyarım ekrandaki görsel hareketlerle, kişinin kendi omuzlarına veya dizlerine sağ-sol dokunmasıyla ya da başka çift yönlü yöntemlerle uygulanabilir.
Online görüşmede de danışanın istediği anda çalışmayı durdurabilmesi ve seans öncesinde gerekli hazırlığın yapılması önemlidir.
Online EMDR her danışan veya her klinik durum için aynı şekilde uygun olmayabilir. Uygunluk, kişinin ihtiyaçları ve güvenlik koşulları değerlendirilerek belirlenmelidir.
EMDR’nin işleme aşamasına her zaman hemen geçilmez.
Danışanın çok yoğun bir kriz içinde olması, günlük yaşamını sürdürememesi veya duygularını düzenlemekte ciddi güçlük yaşaması durumunda önce stabilizasyon ve güvenlik üzerinde çalışılması gerekebilir.
Benzer şekilde aktif güvenlik sorunları veya seansa sağlıklı katılımı engelleyen durumlar varsa terapi planı buna göre düzenlenebilir.
Buradaki amaç EMDR’nin uygun olmadığına karar vermek değil, işleme aşamasına doğru zamanda başlamaktır.
Bazı danışanlarda önce şu alanlar üzerinde çalışılması gerekebilir:
Hazırlık aşamasının uzaması terapinin başarısız olduğu anlamına gelmez. Bazı kişiler için bu dönem tedavinin önemli bir parçasıdır.
EMDR terapisi en çok travmatik yaşantılar ve travma sonrası stres belirtileriyle ilişkilendirilir. Özellikle travma sonrası stres bozukluğu tedavisinde kullanılan psikoterapi yaklaşımları arasında yer alır. Klinik değerlendirmeye göre farklı sorunlarda da değerlendirilebilir.
Kaza, afet veya şiddet yaşantıları sonrasında ortaya çıkan belirtiler, çocukluk dönemindeki zorlayıcı deneyimler, bazı fobiler, kayıp ve yasla ilişkili yoğun anılar veya panik belirtilerini tetikleyen belirli yaşantılar bunlara örnek olabilir. Bununla birlikte bu sorunların tamamında EMDR’nin etkililiğine ilişkin kanıt düzeyi aynı değildir.
Bir kişinin belirli bir ruhsal sorunu olması, otomatik olarak EMDR uygulanacağı anlamına gelmez.
Hangi terapi yaklaşımının uygun olduğu, danışanın ihtiyaçları ve klinik değerlendirmeye göre belirlenir.
Hayır. EMDR hipnoz değildir ve kişi uyutulmaz. Seans boyunca uyanık kalırsınız, terapistin söylediklerini duyarsınız ve iletişim kurabilirsiniz. İstediğiniz anda çalışmayı durdurabilir veya mola isteyebilirsiniz.
Her zaman uygulanmaz. İlk görüşmede genellikle öykü alınır, mevcut belirtiler değerlendirilir ve terapi planı oluşturulur. Bazı danışanlarda kısa sürede işleme aşamasına geçilebilirken bazı kişilerde hazırlık ve stabilizasyon için daha fazla zamana ihtiyaç olabilir.
EMDR sırasında yoğun duygular ortaya çıkabilir ve bazı danışanlar ağlayabilir. Ancak ağlamak terapinin zorunlu bir parçası değildir. Bazı kişiler yoğun duygular yaşarken bazıları daha sakin bir süreç geçirir. Terapinin işe yarayıp yaramadığı ağlayıp ağlamamakla ölçülmez.
Günlük hayatınıza mümkün olduğunca normal şekilde devam edebilirsiniz. Yeni rüyalar, anılar veya duygular fark ederseniz kısa notlar almak faydalı olabilir. Terapistiniz size özel bir takip önerisi verdiyse bunu uygulamanız daha uygun olacaktır.
Bazı kişiler birkaç görüşmede değişiklik fark edebilir ancak herkes için aynı hızda ilerlemez. Çalışılan travmanın niteliği, geçmiş yaşantılar, hazırlık ihtiyacı ve eşlik eden sorunlar terapi süresini etkiler. EMDR için belirli sayıda seansta kesin sonuç garantisi vermek doğru değildir.
Evet. Danışan istediği anda çalışmayı durdurabilir. Terapistle önceden bir durdurma işareti belirlenebilir. Bu, seans sırasında kontrolün danışanda kalmasını sağlayan önemli unsurlardan biridir.
Hayır. Terapistin süreci güvenli biçimde planlayabilmesi için yeterli bilgiye ihtiyacı vardır ancak travmatik olayın bütün ayrıntılarını baştan sona anlatmak her zaman gerekli değildir. Bazen olayla ilişkili görüntü, düşünce, duygu ve beden hissi üzerinden çalışılabilir.
Seans süresi terapistin çalışma biçimine ve uygulamanın yapısına göre değişebilir. Bazı EMDR seansları klasik psikoterapi görüşmelerinden daha uzun planlanabilir. Süre, danışanın ihtiyaçlarına ve o gün yapılacak çalışmaya göre belirlenir.
Tek bir sayı vermek mümkün değildir. Tek bir olayla ilişkili travma daha kısa sürede çalışılabilirken tekrarlayan veya uzun yıllara yayılan travmatik yaşantılar daha uzun bir terapi süreci gerektirebilir. Danışanın hazırlık ihtiyacı ve eşlik eden sorunlar da seans sayısını etkiler.
Bazı kişiler seans sonrasında kısa süreli yorgunluk, duygusal hassasiyet, canlı rüyalar veya yeni anıların ortaya çıkmasını yaşayabilir. Bu durum herkeste görülmez. Yoğun sıkıntı uzun sürerse veya günlük yaşamı belirgin şekilde etkilerse terapistle iletişim kurulmalıdır.
Hayır. EMDR’de bilateral uyarım yalnızca göz hareketleriyle yapılmaz. Sağ ve sol tarafa dönüşümlü dokunma veya ses gibi farklı yöntemler de kullanılabilir. Hangi yöntemin uygun olduğu danışan ve terapist tarafından birlikte belirlenebilir.
BDT aslında Aaron T. Beck'in 1960'ların başında geliştirdiği "bilişsel terapi"nin günümüzde eş anlamlı olarak kullanılan adıdır. BDT, yapıla...
EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing ) Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme esasına dayalı bir terapidir....
Rahatsız edici düşünceler, zaman zaman hepimizi etkileyebilir. Ancak, ACT (Acceptance and Commitment Therapy) terapisi, bu düşüncelerle başa...