Deprem Sonrası Travma
Travma, bireyin yaşadığı olay karşısında kendini hem fiziksel hem de duygusal olarak tehdit altında hissetmesi sonucu, zihinsel ve duygusal ...
Yazar ve tıbbi gözden geçirme: Doç. Dr. D. Hakan Delibaş | Yayın tarihi: | Son güncelleme:
Yaş ilerledikçe bazı unutkanlıklar görülebilir. Ancak kısa süreli hafıza kaybı özellikle yeni bilgilerin birkaç dakika içinde unutulması, aynı sorunun tekrar tekrar sorulması veya günlük işlerin aksamasıyla birlikteyse değerlendirilmelidir.
Bir kişinin 40 yıl önce yaşadığı bir olayı ayrıntılarıyla anlatıp sabah ne yediğini hatırlamaması aileleri şaşırtabilir. Bunun nedeni eski anılarla yeni bilgilerin bellekte aynı şekilde tutulmamasıdır. Uzun yıllar önce oluşmuş anılar daha kalıcı hale gelmiş olabilirken yeni bilgilerin kaydedilmesi ve saklanması daha hassas bir süreçtir.
Bu durum her zaman Alzheimer anlamına gelmez. Yaşlanma, depresyon, B12 eksikliği, tiroid sorunları, uyku bozuklukları, ilaç yan etkileri, işitme kaybı ve başka nedenler de hafızayı etkileyebilir.
Eskiyi hatırlayıp yeniyi unutmak özellikle yeni bilgilerin belleğe kaydedilmesi ve sonradan hatırlanmasıyla ilgili bir güçlük olduğunda görülebilir.
Eski anılar yıllar içinde tekrar tekrar hatırlanmış ve daha sağlam biçimde yerleşmiş olabilir. Buna karşılık bugün duyulan bir bilgi önce dikkatle alınmalı, ardından belleğe kaydedilmeli ve gerektiğinde yeniden çağrılmalıdır.
Bu süreçlerden biri aksadığında kişi:
Eski anıların korunmuş olması, yeni bellek sorununun önemsiz olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde bu tablo tek başına demans tanısı da koydurmaz.
Önemli olan değişikliğin ne kadar belirgin olduğu ve kişinin günlük yaşamını etkileyip etkilemediğidir.
Yaşlılarda unutkanlık her zaman hastalık anlamına gelmez. Yaşla birlikte bilgiyi hatırlama hızı yavaşlayabilir, isimleri bulmak daha uzun sürebilir veya yeni bir teknolojiye alışmak zorlaşabilir.
Ancak bazı değişiklikler değerlendirme gerektirebilir.
|
Daha Çok Normal Yaşlanmayla Uyumlu |
Değerlendirme Gerektirebilecek Durumlar |
|
Bir ismi geç hatırlayıp sonra bulmak |
Yakın kişilerin adlarını sık sık unutmak |
|
Eşyayı nereye koyduğunu ara sıra unutmak |
Eşyaları alışılmadık yerlere koymak ve nasıl geldiğini hatırlamamak |
|
Randevuyu unutup hatırlatılınca hatırlamak |
Aynı randevuyu tekrar tekrar unutmak |
|
Yeni bir cihazı öğrenmekte zorlanmak |
Daha önce rahat yaptığı işleri artık yapamamak |
|
Zaman zaman kelime bulmakta zorlanmak |
Konuşmanın akışını sık sık kaybetmek |
|
Bir bilgiyi biraz geç hatırlamak |
Aynı bilgiyi birkaç dakika içinde tamamen unutmak |
|
Ara sıra hesap hatası yapmak |
Fatura veya para yönetiminde belirgin bozulma |
|
Günlük rutini sürdürebilmek |
İlaçları, yemekleri veya alışverişi yönetememek |
Ailelerin en sık sorduğu soru unutkanlık mı demans mı ayrımının nasıl yapılacağıdır.
En önemli ipuçlarından biri günlük yaşam işlevleridir.
Kişi unutkan olmasına rağmen alışverişini yapabiliyor, parasını yönetebiliyor, ilaçlarını doğru kullanabiliyor ve günlük işlerini sürdürebiliyorsa tablo farklı değerlendirilebilir. Buna karşılık daha önce rahat yaptığı işleri giderek yapamaz hale geliyorsa daha ayrıntılı inceleme gerekir.
Aynı şeyi tekrar tekrar sorma, yeni bilginin bellekte tutulmasında güçlük olduğunda görülebilir.
Örneğin bir kişi öğleden sonra doktor randevusu olduğunu öğrenir. Beş dakika sonra randevunun saatini tekrar sorar. Cevabı aldıktan kısa süre sonra yeniden aynı soruyu sorabilir.
Bu davranış çoğu zaman ilgisizlik veya inat değildir. Kişi cevabı gerçekten yeni öğreniyormuş gibi hissedebilir çünkü önceki bilgi bellekte yeterince kalmamıştır.
Aynı soruyu tekrar etme davranışı:
değerlendirme gerektirebilir.
Ancak tek başına aynı soruyu tekrar etmek Alzheimer tanısı anlamına gelmez. Dikkat sorunları, depresyon, işitme kaybı, uyku bozuklukları ve bazı tıbbi durumlar da benzer yakınmalara yol açabilir.
Yakın bellek kaybı farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Bu nedenle unutkanlığı yalnızca yaşa veya demansa bağlamak doğru değildir.
Hafıza sorunlarının bir bölümü tedavi edilebilir veya düzeltilebilir nedenlerle ilişkili olabilir.
B12 eksikliği bazı kişilerde dikkat, zihinsel hız ve bellek üzerinde etkili olabilir.
Tiroid hormonlarının normalden az veya fazla çalışması da zihinsel performansı etkileyebilir.
Yaşlılık döneminde kullanılan ilaçların sayısı arttıkça ilaç yan etkileri daha önemli hale gelir. Bazı sakinleştirici, uyku verici veya başka ilaçlar dikkat ve hafızayı etkileyebilir. Bu nedenle kullanılan tüm ilaçların birlikte değerlendirilmesi önemlidir.
Uyku bozuklukları da unutkanlığın sık gözden kaçan nedenlerindendir. Yetersiz uyuyan veya gece boyunca sık uyanan bir kişi yeni bilgileri yeterince iyi kaydedemeyebilir. Uyku apnesi de gündüz dikkatini ve hafızayı etkileyebilir.
İşitme kaybı özellikle önemlidir. Kişi söyleneni baştan tam duymuyorsa daha sonra hatırlayamıyor gibi görünebilir. Aile bazen bunu doğrudan hafıza kaybı olarak yorumlayabilir.
Enfeksiyonlar, sıvı kaybı, bazı metabolik bozukluklar ve yoğun ağrı da özellikle ileri yaşta bilişsel performansı geçici olarak bozabilir.
Yaşlılarda hafıza kaybı bazı demans türlerinde erken belirtilerden biri olabilir. Alzheimer hastalığında yeni bilgi öğrenmede ve yakın zamanda yaşanan olayları hatırlamada güçlük erken dönemde görülebilir.
Ancak her unutkanlık Alzheimer değildir.
Demans değerlendirmesinde yalnızca hafızaya bakılmaz. Şu alanlar da önemlidir:
Örneğin kişi yalnızca isimleri geç hatırlıyorsa bu farklı değerlendirilebilir. Ancak faturaları ödeyememeye, sık sık yolu karıştırmaya veya ilaçlarını yanlış almaya başladıysa daha ayrıntılı inceleme gerekir.
Saatler veya birkaç gün içinde ortaya çıkan ani kafa karışıklığı, aylar içinde gelişen unutkanlıktan farklıdır.
Deliryum adı verilen tabloda kişi birden:
Bu durum özellikle enfeksiyon, sıvı kaybı, ilaç yan etkileri veya başka tıbbi sorunlarla ilişkili olabilir.
Ani gelişen karışıklık rutin unutkanlık randevusunu beklememelidir. Hızlı tıbbi değerlendirme gerekebilir.
Evet. Depresyon dikkat, odaklanma, zihinsel hız ve hatırlama becerisini etkileyebilir.
Özellikle ileri yaşta depresyon her zaman belirgin üzgünlük şeklinde ortaya çıkmaz. Kişi daha çok:
Bu tablo bazen demansla karışabilir.
Psödodemans terimi, depresyonun oluşturduğu belirgin bilişsel ve hafıza güçlüklerini tanımlamak için kullanılabilir. Burada kişi gerçekten unutkanlık yaşar ancak neden doğrudan ilerleyici bir demans olmak zorunda değildir.
Depresyon tedavi edildiğinde bilişsel performansta belirgin düzelme görülebilir.
Bununla birlikte depresyon ve demans aynı kişide birlikte bulunabilir. Bu nedenle yalnızca kişinin üzgün olup olmadığına bakarak kesin ayrım yapmak doğru değildir.
Psikiyatrik değerlendirme burada önemli bir yer tutar.
Hafıza yakınması günlük yaşamı etkilemeye başladıysa değerlendirme ertelenmemelidir.
Özellikle şu durumlarda muayene planlanması uygun olur:
Kişinin kendisi her zaman sorunun büyüklüğünü fark etmeyebilir. Bu nedenle aile gözlemi önemlidir.
Ani başlayan kafa karışıklığı ise ayrı değerlendirilmelidir ve daha hızlı tıbbi inceleme gerekebilir.
Hafıza değerlendirmesi yalnızca birkaç soru sorulan bir bellek testinden ibaret değildir.
Öncelikle unutkanlığın ne zaman başladığı ve nasıl ilerlediği değerlendirilir.
Kişinin kendisiyle birlikte yakınından da bilgi alınması yararlı olabilir. Çünkü aile, aynı soruların tekrarlandığını veya günlük işlerdeki değişiklikleri kişiden daha net fark edebilir.
Değerlendirmede şu alanlara bakılabilir:
Kısa bilişsel testlerle bellek, dikkat, dil ve bazı diğer zihinsel işlevler değerlendirilebilir.
Gerekli görülürse B12, tiroid ve başka metabolik nedenleri araştırmak için kan tahlilleri istenebilir.
Bazı hastalarda nörolojik değerlendirme veya beyin görüntülemesi gerekebilir.
Her unutkanlık yaşayan kişiye aynı tetkikler uygulanmaz. İnceleme kişinin yaşına, belirtilerine ve muayene bulgularına göre planlanır.
Ailelerin en çok zorlandığı konulardan biri, unutkanlığını kabul etmeyen anne veya babayı muayeneye götürmektir.
Doğrudan Alzheimer olabilirsin demek çoğu zaman işe yaramaz. Tam tersine kişinin kendisini tehdit altında hissetmesine ve muayeneyi reddetmesine neden olabilir.
Daha sakin ve günlük yaşam odaklı bir yaklaşım genellikle daha işlevseldir.
Örneğin şöyle denebilir:
Unutkanlık için vitaminlerine ve tiroidine de bakılıyormuş, onları kontrol ettirelim. Uyku ve işitme de hafızayı etkileyebiliyormuş, genel bir muayene yaptıralım. Son zamanlarda seni daha yorgun görüyorum, birlikte kontrol olalım. Ben de seninle geleceğim. Bu yaklaşım kişinin bağımsızlığını tehdit etmeden muayeneyi genel sağlık kontrolü çerçevesinde sunar.
Şunlardan kaçınmak daha uygundur:
Kişinin onurunu koruyan bir dil kullanmak önemlidir.
Bazı durumlarda randevuyu yalnızca hafıza için değil, ilaçların, uyku düzeninin veya genel sağlık durumunun değerlendirilmesi olarak sunmak direnci azaltabilir.
Evde yapılacak düzenlemeler altta yatan nedeni tedavi etmez ancak günlük yaşamı kolaylaştırabilir ve unutkanlığın oluşturduğu stresi azaltabilir.
Şu uygulamalar yararlı olabilir:
Kişiyi sürekli hafıza testine tabi tutmak yararlı değildir.
Bugün ne yedin, benim adımı hatırlıyor musun, bunu sana az önce söyledim gibi tekrar eden sınamalar kişide utanç ve öfke yaratabilir.
Bellek egzersizleri zihinsel aktivite açısından yararlı olabilir ancak unutkanlığın altında yatan tıbbi veya psikiyatrik nedeni tek başına ortadan kaldırmaz.
Travma, bireyin yaşadığı olay karşısında kendini hem fiziksel hem de duygusal olarak tehdit altında hissetmesi sonucu, zihinsel ve duygusal ...
Hipokondri, kişinin ciddi bir hastalığı olduğu ya da olabileceği düşüncesiyle yoğun biçimde meşgul olması ve bu kaygının günlük yaşamını etk...
Modern yaşam, bireyi birden fazla stres kaynağına aynı anda maruz bırakır: iş baskısı, ilişki gerilimleri, ekonomik belirsizlik, bilgi kirli...