Travma Sonrası Stres Bozukluğu
Travma sonrası stres bozukluğunun; genç yetişkin, boşanmış, bekar, sosyal olarak kendini tek başına bırakmış ya da ekonomik olarak zayıf kiş...
Yazar ve tıbbi gözden geçirme: Doç. Dr. D. Hakan Delibaş | Yayın tarihi: | Son güncelleme:
Psikiyatriste başvurmak için ruhsal belirtilerin çok ağır hale gelmesini veya kişinin mutlaka bir psikiyatrik tanı almasını beklemek gerekmez. Duygu, düşünce, davranış, uyku, iştah veya dikkat alanındaki değişiklikler uzun süredir devam ediyor, giderek şiddetleniyor ya da iş, okul, sosyal ilişkiler ve günlük sorumlulukları belirgin biçimde etkiliyorsa psikiyatrik değerlendirme düşünülebilir. Kendine veya başkasına zarar verme riski, gerçeklikle bağlantının belirgin biçimde bozulması veya ciddi işlev kaybı gibi durumlarda ise süre beklenmeden acil sağlık değerlendirmesi gerekir.
Ruhsal olarak zorlandığını fark eden birçok kişi, yaşadığı durumun geçici bir stres mi yoksa profesyonel değerlendirme gerektiren bir sorun mu olduğunu anlamakta zorlanabilir. Psikiyatriste ne zaman başvurulmalı sorusunun yanıtı yalnızca belirtilerin ne kadar süredir devam ettiğine bağlı değildir. Belirtilerin şiddeti, günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği ve kişinin kendisi ya da çevresi açısından bir güvenlik riski oluşturup oluşturmadığı da önemlidir.
Uzun süren mutsuzluk, yoğun kaygı, tekrarlayan panik belirtileri, uyku veya iştah değişiklikleri, takıntılar, dikkat sorunları ya da kişinin iş, okul ve sosyal yaşamını sürdürmekte zorlanması psikiyatrik değerlendirmeyi gündeme getirebilir. Bunun için kişinin mutlaka daha önce psikiyatrik bir tanı almış olması gerekmez.
Bu nedenle hangi durumlarda psikiyatriste gidilir sorusuna tek bir belirti listesiyle cevap vermek yerine dört temel noktaya bakmak daha anlamlıdır: belirtilerin süresi, şiddeti, günlük işlevlere etkisi ve güvenlikle ilgili risk bulunup bulunmadığı.
Psikiyatriste ne zaman gidilir sorusunu değerlendirirken kişinin yalnızca ne hissettiğine değil, bu değişikliklerin günlük yaşamda neye yol açtığına da bakmak gerekir.
Üzüntü, kaygı, isteksizlik veya stres zaman zaman herkesin yaşayabileceği duygulardır. Ancak bu durumların kalıcı hale gelmesi, giderek artması veya kişinin eski işlevselliğine dönmesini zorlaştırması değerlendirme ihtiyacını artırabilir.
Burada yalnızca belirli bir gün sayısına bağlı kalmak doğru değildir. Bazı sorunlar haftalar boyunca gelişebilirken bazı belirtiler kısa sürede ortaya çıksa bile şiddeti nedeniyle daha erken değerlendirme gerektirebilir.
Başlangıçta yönetilebilir olan kaygı, öfke, korku veya isteksizlik zaman içerisinde daha yoğun hale gelebilir. Kişinin kendi baş etme yöntemlerinin yetersiz kalmaya başlaması da önemli bir göstergedir.
Örneğin daha önce kısa süren kaygının günün büyük bölümüne yayılması ya da kişinin rutinlerini değiştirmesine neden olması, sorunun yalnızca geçici stres olarak değerlendirilmemesi gerektiğini düşündürebilir.
Psikiyatriye başvurma belirtileri yalnızca kişinin kendisini kötü hissetmesiyle sınırlı değildir. İşlevsellikte ortaya çıkan değişiklikler de önem taşır.
Şu durumlar dikkate alınabilir:
Bu değişikliklerin tek başına herhangi bir tanıyı göstermediği unutulmamalıdır. Ancak devamlılık göstermeleri değerlendirme açısından anlamlı olabilir.
Psikiyatrist hangi durumlara bakar sorusu oldukça geniştir. Psikiyatri; kişinin düşüncelerini, duygularını, davranışlarını ve günlük işlevlerini etkileyen birçok ruhsal sorunun değerlendirilmesiyle ilgilenir.
Uzun süren çökkünlük, daha önce keyif alınan şeylere karşı ilginin azalması, enerji kaybı ve günlük sorumlulukları yerine getirmekte zorlanma depresyon belirtileri arasında değerlendirilebilecek değişikliklerdir.
Her mutsuzluk depresyon anlamına gelmez. Burada önemli olan belirtilerin sürekliliği ve kişinin yaşamını ne ölçüde değiştirdiğidir.
Günlük yaşamın önemli bir bölümünü kaplayan endişe, sürekli kötü bir şey olacakmış düşüncesi, huzursuzluk ve bedensel gerginlik anksiyete belirtileri arasında görülebilir.
Bazı kişilerde kaygı, ani başlayan yoğun korku ve fiziksel belirtilerle birlikte panik atak şeklinde ortaya çıkabilir. Atakların tekrarlaması veya yeni bir atak yaşama korkusunun kişinin davranışlarını değiştirmeye başlaması psikiyatrik değerlendirme açısından önemli olabilir.
Kişinin istemediği halde zihnine tekrar tekrar gelen takıntılı düşünceler, yoğun kontrol etme ihtiyacı veya rahatlamak amacıyla yapılan tekrarlayıcı davranışlar günlük yaşamı etkileyebilir.
Örneğin kapıyı defalarca kontrol etmek, yoğun kirlenme korkusu nedeniyle günlük hayatı değiştirmek veya zihinden uzaklaştırılamayan düşünceler nedeniyle uzun süre kaygı yaşamak değerlendirilmesi gereken durumlar arasında olabilir.
Uyku sorunları tek başına psikiyatrik bir hastalık olduğunu göstermez. Bununla birlikte uzun süre uyuyamama, gece sık uyanma, aşırı uyuma veya uyku düzeninin diğer ruhsal belirtilerle birlikte bozulması önem taşıyabilir.
Benzer şekilde iştahta belirgin artış veya azalma, sürekli enerji kaybı ve kişinin gündelik hayatını sürdürmekte zorlanması bütüncül olarak değerlendirilmelidir.
Uzun süredir devam eden dikkat ve konsantrasyon sorunları, unutkanlık, işleri tamamlayamama, zaman yönetiminde güçlük veya sürekli erteleme farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.
Bu belirtiler yetişkinlerde DEHB ile ilişkili olabileceği gibi yoğun stres, kaygı, depresif belirtiler veya uyku sorunlarıyla da bağlantılı olabilir. Bu nedenle yalnızca internet üzerindeki belirtilere bakılarak karar verilmemelidir. Yetişkinlerde DEHB ile ilişkili dikkat ve organizasyon güçlükleri ayrıca değerlendirilebilir.
Kumar, alkol, madde veya diğer davranışların kişinin kontrolünden çıkması; maddi, sosyal veya aile yaşamında sorunlara yol açması da psikiyatri alanında değerlendirilebilir.
Özellikle kişi davranışını azaltmayı veya bırakmayı istemesine rağmen bunu sürdüremiyorsa, davranışın sonuçlarını bilmesine rağmen tekrar ediyorsa veya yaşamının önemli bir bölümünü bunun etrafında düzenliyorsa profesyonel değerlendirme gerekebilir.
Her yoğun iş dönemi, ilişki problemi veya kötü geçen hafta psikiyatrik bir hastalık anlamına gelmez. İnsanlar yaşam olaylarına bağlı olarak geçici kaygı, mutsuzluk veya uykusuzluk yaşayabilir.
Asıl ayrım, bu durumun zamanla nasıl ilerlediğine ve kişinin işlevlerini ne ölçüde etkilediğine bakılarak yapılabilir.
| Geçici Zorlanma | Değerlendirme Gerektirebilecek Durum |
|---|---|
| Belirli bir olayla ilişkili olabilir | Belirgin bir neden olmadan da sürebilir |
| Zaman içinde hafifleyebilir | Giderek şiddetlenebilir |
| Günlük yaşam genellikle sürdürülebilir | İş, okul veya sosyal yaşam etkilenebilir |
| Kişinin kendi baş etme yolları yeterli olabilir | Baş etme yolları yetersiz kalabilir |
| Kaçınma sınırlıdır | Kişi yaşamını belirtilere göre düzenlemeye başlayabilir |
Bu tablo tanı amacı taşımaz. Aynı belirti farklı kişilerde farklı anlamlara gelebileceği için kişinin genel durumu birlikte değerlendirilmelidir.
Kullanıcıların sık araştırdığı psikolog mu psikiyatrist mi sorusunda temel ayrım eğitim ve yetki alanıdır.
Psikiyatrist, tıp eğitiminin ardından psikiyatri uzmanlık eğitimini tamamlamış hekimdir. Psikiyatri uzmanı ruhsal belirtilerin tıbbi değerlendirmesini yapabilir, tanı sürecini yürütebilir ve gerekli görülürse ilaç tedavisi planlayabilir.
Psikolog ise psikoloji eğitimi alır. Eğitim ve mesleki yetkinliğine göre psikolojik değerlendirme ve psikoterapi süreçlerinde görev alabilir.
Bu iki alanı birbirinin alternatifi gibi değerlendirmek her zaman doğru değildir. Bazı kişiler için yalnızca psikoterapi yeterli olabilirken bazı durumlarda psikiyatrik değerlendirme, ilaç tedavisi ve psikoterapi birlikte ele alınabilir. Tedavi biçimi kişinin ihtiyaçlarına göre belirlenir.
Psikiyatriye ne zaman gidilir sorusu kadar ilk görüşmede neler olacağını bilmek de başvuru öncesindeki belirsizliği azaltabilir.
İlk psikiyatrik değerlendirmede yalnızca tek bir şikâyete odaklanılmayabilir. Kişinin genel ruhsal ve bedensel durumu birlikte ele alınabilir.
Görüşmede şu konular değerlendirilebilir:
Gerekli görüldüğünde psikometrik testler, laboratuvar değerlendirmeleri veya başka tıbbi uzmanlık alanlarının görüşü de gündeme gelebilir. Her değerlendirme aynı şekilde ilerlemek zorunda değildir.
Bazı ruhsal belirtilerde uzun süre beklemek uygun olmayabilir. Özellikle kişinin güvenliğinin etkilenmesi söz konusuysa rutin değerlendirme sürecinden farklı hareket etmek gerekir.
Aşağıdaki durumlar acil değerlendirme gerektirebilir:
Bu tür durumlarda rutin randevu sürecini beklemek yerine 112 Acil Çağrı Merkezi'ne veya uygun acil sağlık hizmetlerine başvurulması gerekir.
Psikiyatriste başvurmak otomatik olarak ilaç başlanacağı anlamına gelmez. Tedavi veya takip planı kişinin şikâyetlerine, belirtilerin şiddetine, işlevselliğine, sağlık geçmişine ve ihtiyaçlarına göre değişebilir.
Değerlendirme sonrasında;
gibi seçeneklerden biri veya birkaçı gündeme gelebilir.
Buradaki temel nokta, tedavi planının yalnızca bir belirtiye değil kişinin genel durumuna göre oluşturulmasıdır.
İzmir'de ruhsal belirtiler nedeniyle değerlendirme araştıran kişilerin yalnızca konuma göre karar vermesi yerine hekimin resmi uzmanlık alanını ve hangi psikiyatrik sorunlarla ilgilendiğini değerlendirmesi daha anlamlıdır.
İzmir psikiyatrist araması yapan bir kişi, karşılaştığı sağlık bilgisinin kim tarafından hazırlandığını, hekimin mesleki unvanını ve içeriğin bilgilendirme amacı taşıyıp taşımadığını inceleyebilir.
Benzer şekilde İzmir psikiyatri hizmetleri araştırılırken kişinin yaşadığı panik atak, anksiyete, depresif belirtiler, yetişkin DEHB veya bağımlılık gibi sorunlarla psikiyatri alanındaki değerlendirme sürecinin ilişkisini anlaması önemlidir.
Karşıyaka ve İzmir çevresindeki bir değerlendirmede de temel amaç belirli bir tedaviyi önceden seçmekten çok, yaşanan belirtilerin niteliğinin ve kişinin ihtiyaçlarının ortaya konulmasıdır.
Hayır. Psikiyatrik değerlendirme, kişinin yaşadığı belirtilerin nedenlerini ve ihtiyaçlarını değerlendirmek amacıyla yapılabilir; önceden tanı bulunması gerekmez.
Şikayetlerin başlangıcı, ne kadar süredir devam ettiği, günlük yaşama etkisi, uyku, iştah, sağlık geçmişi ve kullanılan ilaçlar gibi konular sorulabilir. Görüşmenin kapsamı kişinin durumuna göre değişir.
Hayır. Psikiyatri muayenesinin mutlaka ilaç tedavisiyle sonuçlanması gerekmez. Tedavi seçimi değerlendirme sonucunda kişinin ihtiyaçlarına göre planlanır.
Bazı durumlarda belirtilere katkıda bulunabilecek bedensel nedenleri değerlendirmek amacıyla laboratuvar testleri istenebilir. Her psikiyatri başvurusunda kan tahlili yapılması zorunlu değildir.
Gerekli görüldüğünde bazı ölçekler veya psikometrik değerlendirmeler kullanılabilir. Ancak psikiyatrik değerlendirme yalnızca test sonucuna dayanmaz.
Yetişkin kişiler genel olarak psikiyatri görüşmesine tek başına katılabilir. Gerektiğinde ve kişinin onayıyla yakınlarından alınan bilgiler de değerlendirmeye katkı sağlayabilir.
Hayır. Günlük yaşamı etkileyen kaygı, uyku sorunları, dikkat güçlükleri, tekrarlayan panik belirtileri veya uzun süren duygu durum değişiklikleri de psikiyatrik değerlendirme nedeni olabilir.
Travma sonrası stres bozukluğunun; genç yetişkin, boşanmış, bekar, sosyal olarak kendini tek başına bırakmış ya da ekonomik olarak zayıf kiş...
Depresyon (majör depresif bozukluk), duygularınızı, düşüncelerinizi ve davranışlarınızı olumsuz etkileyen yaygın ve ciddi bir ruhsal hastalı...
Borderline kişilik bozukluğu, sınırda kişilik bozukluğu olarak da bilinmektedir. Bireyin kendisi ve başkası hakkında düşünme ve hissetme şek...