Bağımlılık Çeşitleri Nelerdir? | Doç. Dr. Hakan Delibaş

Bağımlılık, aslında kişinin altta yatan bir sorunu kendi imkânlarıyla çözmeye çalışırken geliştirdiği bir baş etme yöntemidir. Bu altta yatan sorun bazen depresyon, bazen anksiyete bozukluğu ya da başka bir psikolojik sıkıntı olabilir. Kişi, yaşadığı duygusal yükle baş edebilmek için bir kaçış mekanizması geliştirir ve buna göre farklı bağımlılık türleri ortaya çıkar.

Örneğin kişi sürekli internet başında vakit geçiriyorsa internet bağımlılığı, kumar ya da iddia oyunlarıyla zamanının büyük kısmını dolduruyorsa kumar bağımlılığı, alkol ya da başka maddeleri kullanıyorsa madde bağımlılığı olarak adlandırılır. İsimleri farklı olsa da temel mekanizma aynıdır: Kişinin kendi sorununu geçici olarak hafifletmek için geliştirdiği bir davranış biçimi.

Tedavide iki ana yaklaşım vardır. İlaç tedavisi, maddelerin ya da davranışların kronik kullanımıyla beyinde ortaya çıkan biyolojik değişiklikler üzerinde denge sağlamayı amaçlar. Psikoterapi ise kişinin davranış repertuarını genişletmeyi, yani sorunlarla baş etmek için yeni ve daha sağlıklı yollar öğrenmesini hedefler. Böylece kişi, bağımlılık dışındaki alternatiflerle de duygularıyla baş edebilmeyi öğrenir.

Bağımlılık, kısa vadede rahatlatıcı bir çözüm gibi görünse de uzun vadede kişinin hayatında ciddi sorunlara yol açar. Zamanla bu davranış ya da madde kullanımı değişir, yoğunlaşır ve kişinin kontrolünden çıkar. Kişi, başlangıçta planladığından daha uzun süre ya da daha yüksek miktarda kullanmaya başlar ve kontrolünü kaybeder.

Bu süreçte kişi, davranıştan ya da maddeden rahatsızlık duymasına; fiziksel, psikolojik ve sosyal zararlarının farkında olmasına rağmen kullanımı sürdürür. Tolerans gelişir; aynı etkiyi elde edebilmek için giderek daha fazla miktara ihtiyaç duyulur. Eğer söz konusu olan fiziksel bir maddeyse, kullanılmadığı zamanlarda yoksunluk belirtileri ortaya çıkar. Kişi huzursuzluk, rahatsızlık ve yoğun bir isteklilik hali yaşar.

Tüm bu belirtilerin bir arada bulunduğu tablo bağımlılık olarak tanımlanır ve mutlaka tedavi edilmesi gerekir. Tedavi edilmediğinde bu döngü kendiliğinden düzelmez, aksine giderek derinleşir.